Η Αραβοκρατία (823 – 961) στη Νάξο



Από τον 9ο αι. (τέλη της δεκαετίας του 820) έως και τον 10ο αι. (μέχρι το 961) δημιουργείται από Άραβες, προερχόμενους από την Ανδαλουσία της Ισπανίας, και κυριαρχεί στο Αιγαίο, το Εμιράτο της Κρήτης.
    Παρουσιάζει ενδιαφέρον για τη διαμόρφωση της νησιωτικής ταυτότητας στο Αιγαίο, της Κυκλαδίτικης γενικότερα, της Ναξιώτικης ειδικότερα, το καθεστώς της Αραβοκρατίας; Πόσο σημαντική υπήρξε αυτή η ιστορία των 150 και πλέον χρόνων για την ζωή των νησιωτικών πληθυσμών;
    Κάτοικοι των νησιών και παράλιων Ελλαδικών περιοχών αναγκάσθηκαν να εγκαταλείψουν τους τόπους τους που ερημώθηκαν και αποτέλεσαν ναυτικές βάσεις της αραβο-κρητικής στρατιωτικής-εμπορικής ηγεμονίας. Άλλοι απ’ αυτούς πουλήθηκαν σαν δούλοι στα δουλοπάζαρα της Ανατολής κι άλλοι, όπως οι Ναξιώτες, έγιναν φόρου υποτελείς στους Αραβο-ισπανούς του Κρητικού Εμιράτου.
      Μελετητές αποδίδουν τις ανεικονικές παραστάσεις που διασώθηκαν σε βυζαντινούς ναούς της Νάξου και χρονολογούνται αυτήν την περίοδο στον φόβο που ένοιωθαν οι κάτοικοι του νησιού εξαιτίας της παρουσίας των Αραβοκρητικών. Αρνούνται έτσι να δεχτούν την αποδοχή της Εικονομαχίας από τον λαό, τον κλήρο και τους κρατικούς αξιωματούχους του νησιού.
    Για τον γράφοντα αυτά τα 150 και πλέον χρόνια παραγωγής και αναπαραγωγής της ζωής στη Νάξο αποτελούν ένα από τους κρίκους της ιστορίας της και θέλει να τα γνωρίζει.
    Τρία χρόνια περίπου πριν την άφιξη και εγκατάσταση των Αραβο-ισπανών στην Κρήτη και την οργάνωση της ηγεμονίας τους, του Εμιράτου, στην Κρήτη και στα νησιά του Αιγαίου, - που αποτέλεσαν δίκτυο στρατιωτικών και εμπορικών βάσεων - εμφύλια σύρραξη, που κράτησε τρία χρόνια, εξασθένισε την αυτοκρατορία. Το κίνημα του Θωμά του Σλάβου (821-823), όπως έμεινε γνωστή αυτή η σύρραξη, σαν κοινωνικό φαινόμενο «μπορεί να χαρακτηριστεί θαυμάσια αγροτική εξέγερση που αδυνατεί να επιβληθεί στο αστικό κέντρο εξουσίας, την Κωνσταντινούπολη. Είναι ίσως η πρώτη φορά που ο λαός της υπαίθρου δείχνει να συνειδητοποιεί απόλυτα ότι δεν μπορεί να ελπίζει ούτε στην αυτοκρατορική εξουσία, ούτε στη στρατιωτική ηγεσία. Ενάντιά τους ενώνονται εικονομάχοι και εικονολάτρες, στρατός και κλήρος και η ορθοδοξία που επικαλείται ο Θωμάς δε συγκινεί κανένα. Η συντριβή της εξέγερσης του Θωμά σημαίνει και την απαρχή της απόλυτης κυριαρχίας της αριστοκρατίας […]», γράφει ο Τηλ. Λουγγής.
     Ο Τηλ. Λουγγής  με σαφήνεια περιγράφει την εξέλιξη και την κατάληξη, μετά από εκατό χρόνια, των μεταρρυθμίσεων των Ισαύρων, την αποτυχία τους, της οποίας μάρτυρας αδιάψευστος είναι η επικράτηση μιας νέας αριστοκρατίας που γεννήθηκε  στους κόλπους της Εικονομαχίας.
   Το κίνημα του Θωμά – που, μεταξύ των άλλων ως συνέπεια είχε την καταστροφή του βυζαντινού στόλου που επέτρεψε μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων στον στόλο των Αραβο-ισπανών - υποστήριξαν οι Κυκλάδες. Όμως δεν γνωρίζουμε ποιες απ’ αυτές, ούτε και το είδος της βοήθειας την οποία προσέφεραν. Γιατί υποστήριξαν το κίνημα αυτό; Μήπως επειδή σ' αυτή τη νησιωτική πολιτεία μεγάλωνε ανεξέλεγκτα ο αριθμός των παροίκων, αυξάνονταν ο αριθμός των κτημάτων που περνούσαν στα χέρια γαιοκτημόνων και την διοίκηση (φορολογία) την χαρακτήριζε η αυθαιρεσία; Η απάντηση βρίσκεται εδώ: «Ο λαός της υπαίθρου δείχνει να συνειδητοποιεί απόλυτα ότι δεν μπορεί να ελπίζει ούτε στην αυτοκρατορική εξουσία, ούτε στη στρατιωτική ηγεσία». Η Νάξος και τον 9ο και τον 10ο αι. παραμένει αγροτική και κτηνοτροφική. Οι στρατιώτες-καλλιεργητές και κτηνοτρόφοι υπερτερούν σε σχέση με κάθε άλλη κοινωνική ομάδα. Ωστόσο δέχονται τις πιέσεις της κρατικής διοίκησης και της γαιοκτησίας. Επομένως δεν είναι περίεργο το ότι τα Κυκλαδονήσια προσχωρούν και υποστηρίζουν, όπως και άλλες επαρχίες, το κίνημα του Θωμά. Αν δεν καταλάβουμε τη σημασία του είναι δύσκολο να κατανοήσουμε την αραβική από την Ισπανία διείσδυση. Κυρίως το γιατί δεν υπήρξε σοβαρή αντίσταση στην προέλαση των Αραβο-ισπανών. Αυτή η τριετία εμφυλίου πολέμου έφερε σε πολύ δύσκολη θέση την Αυτοκρατορία.
    Το 823 ο επικεφαλής των Αραβο-Ισπανών Αμπού Χαψ Ομάρ Α’, που στα βυζαντινά κείμενα είναι γνωστός ως Απόχαψ, προσεγγίζει  τη Νάξο. Το 827, περίπου, Άραβες που είχαν εκδιωχθεί από την Ισπανία, από την Ανδαλουσία, καταλαμβάνουν την Κρήτη και ιδρύουν ηγεμονία, Εμιράτο. Αυτή η ηγεμονία περιελάμβανε πολλά από τα νησιά του Αιγαίου που υποχρεώθηκαν να γίνουν ναυτικές βάσεις για στρατιωτικές και εμπορικές επιχειρήσεις είτε να πληρώνουν φόρο υποτέλειας. Τα νησιά θα αποσπαστούν από τον κορμό της Βυζαντινής αυτοκρατορίας και θα νοιώσουν με τον χειρότερο τρόπο, κάποια απ’ αυτά, την ασφυκτική παρουσία των Αραβοκρητικών: λεηλατήθηκαν, ερημώθηκαν, οι κάτοικοι τους πουλήθηκαν σε δουλοπάζαρα.
    Οι Ναξιώτες έγιναν φόρου υποτελείς στους εξ Ισπανίας 'Αραβες της Κρήτης. Κάποιοι, ανάμεσα σ' αυτούς, μαύροι, τρανοί πολεμιστές, που ο λαός τους είχε δαιμονοποιήσει, έμειναν γνωστοί ως Ατσιπάδες ή Ατσουπάδες.
    Αυτά τα χρόνια, επί βασιλείας Μιχαήλ Β’ (820-829), καταβάλλεται προσπάθεια για την αναδιοργάνωση του βυζαντινού στόλου με σκοπό την ανακατάληψη της αραβοκρατούμενης Κρήτης και την απελευθέρωση άλλων μικρότερων νησιών, μ’ επικεφαλής τον Νικηφόρο Ωορύφα. Αν και η εκστρατεία δεν είχε τα αναμενόμενα αποτελέσματα ο νέος βυζαντινός στόλος με την ονομασία τεσσαρακοντάριον ή σαρακοντάριος στρατός, - από την έκτατη αμοιβή κάθε στρατιώτη με το ποσό των σαράντα νομισμάτων - ανέλαβε σε μόνιμη βάση τη φρούρηση των νησιών καθώς και εκκαθαριστικές επιχειρήσεις εναντίον των Αράβων της Κρήτης. Για κάποιο χρονικό διάστημα οι επιθέσεις των Αράβων περιορίστηκαν ή και διακόπηκαν, και καθώς το βυζαντινό ναυτικό ανέκτησε την πρωτοβουλία των κινήσεων στο Αιγαίο, τα νησιά και τα παράλια της περιοχής ανέπνευσαν.
   Ποια χρονολογία η Νάξος έγινε υπόφορος στους Αραβοκρητικούς δεν είναι εξακριβωμένο. Ο Γεωρ. Δημητροκάλλης, μελετώντας το ναό του Αγίου Μάμαντα στην Ποταμιά, υποστήριξε αρχικά, βασιζόμενος στη συγκριτική μελέτη των αναλογιών του ναού, ότι οι «Νάξιοι είχαν απαλλαγεί από τα δεινά της πειρατείας, με την πληρωμή ετήσιου φόρου» στους Άραβες της Κρήτης, ώστε είχαν την οικονομική άνεση για την ανέγερση του ναού. Επομένως, τέλη του 800, υποστηρίζει ο Γ. Δημητροκάλλης, οι Ναξιώτες είχαν απαλλαγεί από την υποχρέωση καταβολής του φόρου κι αυτό τους έδινε την οικονομική δυνατότητα για την ανέγερση ενός τέτοιου μεγαλοπρεπή ναού. Ωστόσο, ο έγκριτος ερευνητής και μελετητής θα υποστηρίξει αργότερα ότι «[…] ίσως θα πρέπει να καταλήξουμε στο ότι μια επανεξέταση της χρονολογίας του (του ναού) δεν θα ήταν άσκοπη. Ίσως δηλαδή ο Άγιος Μάμας να κτίσθηκε μετά την κατά το 961 απελευθέρωση της Κρήτης από τους Άραβες, με αυτοκρατορική ή πατριαρχική ενίσχυση, αλλά και ιδέες και αρχιτεκτονικά μορφολογικά πρότυπα «εισαγωγής», ξένα δηλαδή προς την Νάξο». Επομένως η ανέγερση του Αγίου Μάμαντα, σύμφωνα με αυτή τη δεύτερη ανάγνωση, δεν οφείλεται στην εξοικονόμηση οικονομικών πόρων από τη μη καταβολή του φόρου στους Αραβοκρητικούς και, επομένως, συμπεραίνουμε, ότι η αραβοκρατία συνεχιζόταν στη Νάξο ως την ανάκτηση της Κρήτης. Τι από τα δύο ισχύει;
    Αυτή την άποψη, ότι η Αραβοκρατία στη Νάξο συνεχιζόταν και κατά τον 10ο αι., ενισχύει η μαρτυρία του Ιωάννη Καμενιάτη, το 904, ο οποίος αιχμαλωτίστηκε από τον Λέοντα τον Τριπολίτη, όταν κυριεύτηκε και λεηλατήθηκε η Θεσσαλονίκη: κατά την επιστροφή προς Δαμασκό πέρασαν από τη Νάξο "εξ ης οι την Κρήτην οικούντες φόρους λαμβάνουσιν", γράφει ο Καμενιάτης. Ο Παναγιώτης Γιαννόπουλος (Byzantins et Arabes) διατυπώνει την άποψη ότι εδώ, στη Νάξο, οι Άραβες της Κρήτης πρέπει να είχαν δημιουργήσει κάποια ναυτική βάση, άν κρίνουμε και από το τοπωνύμιο Αλαβανδάρα (αραβικής ετυμολογίας), στις "αφιλόξενες βραχώδεις βορειοανατολικές ακτές του νησιού".
    Αλλά την παρουσία της Αραβοκρατίας και τις συνέπειές της στη Νάξο «ενισχύει» το γεγονός ότι στους ναούς του νησιού συνεχίζεται ο ανεικονικός διάκοσμος. Όπως ήδη αναφέρθηκε, από μελετητές διατυπώθηκε το ερώτημα-υπόθεση αν το ανεικονικό ρεύμα, που συνεχίζεται και κατά την περίοδο αυτή, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι «αποτελεί τοπική πρωτοβουλία κάτω από την αραβική επίδραση», επιτήρηση.
    Σχετικά με το ζήτημα αυτό η Αγάπη Βασιλάκη υποστηρίζει ότι σ' αντίθεση μ' άλλους ναούς στην Πόλη, στην Θεσσαλονίκη, την Νίκαια, που χρονολογούνται στον 9ο αι. δεν παρατηρείται σ' αυτές μουσουλμανική επίδραση. «Η γενική εντύπωση που δίνουν οι τοιχογραφίες της Αγίας Κυριακής και του Αγίου Αρτεμίου, στη Νάξο, είναι τελείως διαφορετική. Η σωρευμένη ποικιλία διαφορετικών θεμάτων, ο τρόπος που συνδέονται μεταξύ τους, ο φόβος του κενού θυμίζουν ανατολική νοοτροπία και μνημεία μουσουλμανικά». Σχετικά με το ίδιο ζήτημα ο Γεώρ. Δημητροκάλλης παρατηρεί ότι: «Οφείλω να παρατηρήσω ότι το να θεωρείται κάθε ανεικονική τοιχογραφία εικονομαχική και να τοποθετείται χρονολογικά προ του 843, είναι λάθος. Το 843 έγινε η Αναστήλωση των Εικόνων, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι οι τότε ζωγράφοι[…] μπορούσαν από τη μια μέρα στη άλλη ν’ αρχίσουν να ζωγραφίζουν αγίους. Έστω κι αν οι νέοι ζωγράφοι δέχθηκαν με ενθουσιασμό την «νέα εικονιστική σχολή», ήταν απαραίτητος ένας κάποιος χρόνος μαθητείας και σπουδής, γι’ αυτό και πιστεύω ότι το εικονομαχικό θεματολόγιο θα εξακολούθησε επί πολύ, ιδίως από ζωγράφους μιας κάποιας ηλικίας να εφαρμόζεται.[…] Στην Κωνσταντινούπολη η «αλλαγή» ίσως ήταν ταχύτατη[…] Στην απομονωμένη Νάξο, λόγω της παρουσίας των Αράβων στο Αιγαίο, το 843 ασφαλώς άργησε να φθάσει… Οι νέοι ζωγράφοι μπορεί, έστω και χωρίς μαθητεία, να στράφηκαν προς τη "νέα τέχνη", άλλοι όμως θα εξακολουθήσουν να εργάζονται "παραδοσιακά" για μια ή δύο δεκαετίες ή και περισσότερο".
    Ωστόσο η Μ. Αχειμάστου-Ποταμιάνου παρατηρεί ότι "οι ανεικονικές τοιχογραφίες δεν καταστράφηκαν ούτε καλύφθηκαν σε μέρος ή όλο από εικονιστικές παραστάσεις παρά πολύ αργότερα (από το 843)". Φταίει γι' αυτό η αραβική παρουσία; Φοβόντουσαν οι Ναξιώτες ζωγράφοι ώστε να συμμορφωθούν στις τεχνοτροπίες των Αραβοκρητικών; Οι απόψεις για τη ζωγραφική ικανότητα των εντοπίων ζωγράφων δεν απηχούν την πραγματικότητα: δεν είναι απαραίτητο να περάσουν είκοσι και τριάντα χρόνια για να αρχίσουν οι ζωγράφοι να ζωγραφίζουν με τους κανόνες της νέας "εικονιστικής σχολής" και μ' αυτή την επιχειρηματολογία να αιτιολογείται η συνέχιση του ανεικονικού διάκοσμου ή και να αποδίδεται στην παρουσία των Αραβοκρητικών. Αλλά και ο ισχυρισμός ότι η Νάξος ήταν πράγματι απομονωμένη κάτω από τους αραβοκρητικούς ευσταθεί; Μπορεί εν τέλει ο ανεικονικός διάκοσμος να αποδοθεί στην "παρουσία" του αραβικού στοιχείου στο νησί;
    Οι Άραβες, πολύ πριν την άφιξη και εγκατάσταση των εξ Ισπανίας Ανδαλουσιανών, δεν ήταν άγνωστοι στους νησιώτες, στο  Αιγαίο. Γνώριζαν τους "λεβέντες", τους πειρατές, πολύ καλά, αλλά τους γνώριζαν και ως εμπόρους. Μάλιστα αρκετά από τα νησιά είχαν αναπτύξει εμπορικές σχέσεις με Άραβες εμπόρους. Το εμπόριο με τους Άραβες λειτουργούσε κανονικά ενώ τον 9ο αι. θα αναπτυχθεί ακόμα περισσότερο. Άλλωστε στα τέλη του 8ου αρχές του 9ου αι. η βυζαντινή επαρχία δίνει δείγματα ανάκαμψης. Γύρω στα 830 τα ταξίδια στο Αιγαίο Πέλαγος είχαν αρχίσει πάλι, παρά τον κίνδυνο των επιδρομών των Αράβων της Κρήτης. Η "συνήθεια" να διατηρούν εμπορικές σχέσεις διατηρήθηκε μέχρι και τον 18ο αι., όπως έδειξε πρόσφατα ο Δημ. Δημητρόπουλος. Έμοιαζαν μ' αυτούς τους Άραβες οι  Ανδαλουσιανοί; Οι εξ Ισπανίας Άραβες ποιοι πραγματικά ήσαν;
    Με καταγωγή από την Ανδαλουσία της Ισπανίας οι μετέπειτα Αραβοκρητικοί εκδιώχθηκαν με τις οικογένειές τους μετά την αποτυχημένη εξέγερση εναντίον του Εμίρη της Κόρδοβα. Κάποιοι απ' αυτούς κατέφυγαν στο Μαρόκο όπου και εγκαταστάθηκαν. Ένα άλλο τμήμα επιβιβάστηκε στα πλοία και κατευθύνθηκε ανατολικά, προς την Αίγυπτο. Στη διάρκεια αυτού του ταξιδιού γνώρισαν περιοχές, παράλιες και νησιά, της Μεσογείου τις οποίες επισκέφθηκαν κατ' επανάληψη, και μετά την εγκατάστασή τους στην Αίγυπτο (818) και στην παρακμασμένη Κρήτη (μετά το 825). Κάποιες από τις περιοχές αυτές τις λεηλάτησαν, σε κάποιες άλλες άφησαν όσους ήθελαν να μείνουν για τους δικούς τους λόγους, αλλά και γιατί αυτή η εγκατάσταση υπηρετούσε τελικά τις απώτερες στρατηγικές επιδιώξεις τους, άλλες τις ερήμωσαν, χρησιμοποιώντας τις σαν στρατιωτικές βάσεις, κι άλλες τις κατέστησαν φόρου υποτελείς, όπως τη Νάξο. Αυτή ήταν η γαιοστρατιωτική πολιτική τους στο Αιγαίο, μια πολιτική που εφαρμόστηκε στη διάρκεια δέκα πέντε και πλέον χρόνων.         
    Οι Ανδαλουσιανοί ήταν κυρίως αστοί, που μετά την κατάκτηση συνδύασαν εμπόριο και πόλεμο, δηλαδή πειρατεία, απ' όπου αποκόμιζαν κέρδη. Δεν είχαν κανένα πολιτικό, θρησκευτικό ή οικονομικό λόγο να μετατρέψουν τους χριστιανούς σε μουσουλμάνους. "Αντίθετα - μας πληροφορεί ο Δημ. Τσουγκαράκης - το οικονομικό τους συμφέρον τους υπαγόρευε από τη μια τη δυνατότητα συλλογής φόρων κι από την άλλη την παραγωγή προϊόντων... και για τις ανάγκες της τοπικής αγοράς, αλλά και για εμπόριο και εξαγωγή". Αυτή τη στάση πρέπει να τήρησαν και στη Νάξο.
    Το 823 ο Abu Hafs, ο Απόχαψ στα βυζαντινά κείμενα, πέρασε από τη Νάξο, πριν την κατάκτηση της Κρήτης. Τι ακριβώς συνέβη δεν το γνωρίζουμε. Η ονομασία ενός χωριού, η Άχαψη (σημερινή Γαλήνη), στη βόρεια ακτή του νησιού, στην εύφορη κοιλάδα των Εγκαρών, αποτελεί, ίσως, μαρτυρία αυτού του περάσματος. Σ' ολόκληρη τη Νάξο εγκαταστάθηκαν; Πιστεύουμε, αν ερμηνεύουμε σωστά τα τοπωνύμια, ότι η εγκατάσταση αυτή έγινε στην εύφορη κοιλάδα των Εγκαρών, στην περιοχή της Κωμιακής, της Κορώνου, και του σημερινού Κινίδαρου. Από την έκταση της γης στην οποία υποθέτουμε ότι εγκαταστάθηκαν συμπεραίνουμε ότι ο αριθμός τους δεν ήταν μεγάλος κι ότι ήταν μικροκαλλιεργητές.
    Πιθανολογούμε λοιπόν ότι οι Ανδαλουσιανοί Άραβες στη Νάξο, μικροϊδιοκτήτες οι ίδιοι, γρήγορα αναμείχθηκαν με τους ντόπιους μικροκαλλιεργητές και συμβίωναν όπως η κατηγορία αυτή των κτηματιών γνωρίζει. Αυτοί οι μικροϊδιοκτήτες δεν μπορούσαν να επιβάλλουν κανόνες στην τέχνη γενικότερα και ειδικότερα στη θρησκευτική, καθώς μάλιστα η θρησκεία δεν ήταν το βασικό τους μέλημα.
    Ο κίνδυνος για τη Νάξο, όπως και για το σύνολο των κτήσεων της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ο κίνδυνος για την ασφάλεια και τη σταθερότητα του συστήματος των θεμάτων προερχόταν από την εξέλιξη του ίδιου του συστήματος: από τη μια η συνεχής προσπάθεια των γαιοκτημόνων να αυξήσουν τα κτήματά τους σε βάρος των μικρών ελευθέρων παραγωγών, των στρατιωτών δηλαδή, που μετατρέπονταν σε πάροικους, κι από τη άλλη η διαφθορά και οι καταχρήσεις του ίδιου του συστήματος, που εκτός των άλλων είχε περιορίσει την στρατιωτική ικανότητα των νησιωτών. Περιορίζονται λοιπόν οι ελεύθεροι καλλιεργητές, αυξάνονται οι πάροικοι και τα κτήματά τους συναπαρτίζουν την άρχουσα πολιτική δύναμη. Καταλαβαίνουμε λοιπόν τους λόγους που οδήγησαν στην αγροτική εξέγερση, το "κίνημα" του Θωμά του Σλάβου, αλλά και την άνετη επικράτηση των Ανδαλουσιανών Αράβων. Κατά συνέπεια πρέπει να υποθέσουμε ότι οι Ναξιώτες, μικροί και μεσαίοι ιδιοκτήτες καθώς και οι γαιοκτήμονες, διατήρησαν τους τίτλους κυριότητας που τους είχαν αναγνωριστεί από τους Βυζαντινούς και δεν διέτρεξαν κίνδυνο από την "εγκατάσταση" στο νησί των Αραβοκρητικών. Αυτή η πολιτική που εφήρμοζαν οι Άραβες ήταν ο ασφαλέστερος τρόπος είσπραξης φόρων. Καταλαβαίνουμε επίσης τα γραφόμενα από τον Καμενιάτη που είδε Ναξιώτες να υποδέχονται τον Λέοντα Τριπολίτη και να του προσφέρουν δώρα.  Αν αυτή υπήρξε η κατάσταση των Αράβων στη Νάξο είναι δύσκολο να δεχτούμε ότι ο ανεικονικός διάκοσμος στους βυζαντινούς ναούς του νησιού οφειλόταν στην επίδραση των Αράβων κατακτητών.
     Αν δεχθούμε ότι ισχύουν τα παραπάνω τότε θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι η «βυζαντινή πολιτεία» στη Νάξο οφείλει τα ουσιώδη χαρακτηριστικά της ακριβώς την εποχή της εικονομαχίας και των εικονομάχων και, κατά συνέπεια, συνεχίζει απρόσκοπτα την πορεία της πριν και μετά το 961 – έτος ανάκτησης της Κρήτης από τον αυτοκρατορικό στρατό - και κυρίως το 1050 βρίσκει το νησί σε αρκετά καλή οικονομική κατάσταση ώστε μπορεί να σηκώσει το βάρος της διοικητικής, εκκλησιαστικής και δημογραφικής άνθισης.

      
                                                                      Κωνσταντίνος Αντ. Κατσουρός
                                    


Βιβλιογραφία

Τηλ. Κ. Λουγγής, Δοκίμιο για την εξέλιξη στη διάρκεια των λεγόμενων «Σκοτεινών Αιώνων», Σύμμεικτα, τόμ. Έκτος, Ε Ι Ε / Κ Β Ε, 1985.
Ν. Β. Τωμαδάκης, Προβλήματα της εν Κρήτη Αραβοκρατίας (826-961), Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, έτος Λ', Αθήνα 1960-1961.
Μ. Δέφνερ, Τοπωνύμια της νήσου Σκύρου, Λαογραφία Θ', 1926.
Κωνστ. Αντ. Κατσουρός, "Ατσιπάπη" Κορώνου, π. Φλέα, τ. 3, 2004.
Β. Χρηστίδης, Βυζαντινοί και Άραβες στην Κρήτη, "Επτά Ημέρες", Αυγούστου 200.
Γεώργιος Δημητροκάλλης, Βυζαντινή ναοδομία στην Νάξο, Αθήναι 2000.   
Γεώργιος Δημητροκάλλης, Συμβολαί εις την μελέτην των Βυζαντινών μνημείων της Νάξου, τόμ. Α’, Αθήναι 1972.
Μυρτάλη Αχειμάστου-Ποταμιάνου, ‘Αγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στ’  Αδησαρού,  στο « Βυζαντινή Τέχνη στην Ελλάδα. Νάξος», εκδ. Μέλισσα, 1989.
Αγάπη Βασιλάκη-Καρακατσάνη, Αγία Κυριακή-Άγιος Αρτέμιος, στο "Βυζαντινή τέχνη στην Ελλάδα. Νάξος", εκδ. Μέλισσα, Αθήνα 1989.
Δημήτρης Δημητρόπουλος, Τα σπίτια, η θάλασσα, οι πειρατές. Κάποιες σκέψεις για τη θέση των Κυκλαδίτικων οικισμών, μελέτη-ανακοίνωση στην "1η Συνάντηση στη Νάξο", Σεπτέμβρης 2012, Φλέα, τ. 39, Ιούλης-Σεπτέμβρης, 2013.
Σοφία Πατούρα, Δουλεμπόριο αιχμαλώτων στα νησιά του Αιγαίου και στα λιμάνια της ανατολικής Μεσογείου (8ος αι. -10ος αι.), μελέτη-ανακοίνωση στην 3η Συνάντηση στη Νάξο, π Φλέα, τ. 42 Απρίλης-Ιούνης, 2014.
Δ. Τσουγκαράκης, Βυζαντινή Κρήτη, στο "Κρήτη. Ιστορία και Πολιτισμός", Σύνδεσμός Τοπικών Ενώσεων Δήμων και Κοινοτήτων Κρήτης, 1987.

4η Συνάντηση στη Νάξο - 2016


Tον Σεπτέμβρη και τον Οκτώβρη του 2016 ο Ιστορικός Όμιλος Νάξου ΑΡΣόΣ και το π. ΦΛΕΑ οργανώνουν την «4η Συνάντηση στη Νάξο». Συνάντηση-επικοινωνία ερευνητών, μελετητών, συνεργατών, αναγνωστών και φίλων του Ιστορικού Ομίλου και του π. Φλέα.
    Το π. Φλέα, το γνωρίζετε όλοι καλά ότι, εν πολλοίς, είναι μια δουλειά χειροποίητη, που σημαίνει ότι εκ των πραγμάτων ακολουθεί διαφορετικούς ρυθμούς και τόνους από άλλες εκδόσεις αυτού του είδους.        
    Από τη μεριά μας δεν θελήσαμε και δεν θέλουμε να είναι και δεν είναι προκαθορισμένη η θεματολογία της «Συνάντησης». Την θεματολογία την συνθέτουν τα ενδιαφέροντα των ερευνητών και των μελετητών καθώς και συνεργασίες με άλλους ανάλογους με τον Ιστορικό Όμιλο φορείς.
    Η «Συνάντηση» μπορεί να αποτελέσει ένα σταθερό, με συνέχεια και διάρκεια, πολιτιστικό θεσμό για τη Νάξο ικανό να αποτελέσει, κάθε χρόνο, δημόσιο βήμα για όποιον θέλει να συμμετέχει στους προβληματισμούς του π. Φλέα ή να προτείνει θέματα από τα δικά του επιστημονικά ενδιαφέροντα, να αναφερθεί και να προβάλλει τοπικά θέματα της Νάξου, των Κυκλάδων, του Αιγαίου, και γενικότερα προβληματισμούς, σκέψεις, απόψεις, έρευνες και μελέτες που αφορούν στην εξέλιξη της Ελληνικής κοινωνίας.


ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 2016

Κυριακή 4 Σεπτεμβρίου, Αθανάσιος Κωτσάκης, Ιστορικός, «Τρεις Γενοκτονίες. Μία στρατηγική. Η εξόντωση τριών λαών (Ελλήνων, Αρμενίων, Ασσυρίων) από το καθεστώς των Νεότουρκων στις αρχές του 20ου αιώνα».
Σάββατο 10 Σεπτεμβρίου, Σταύρος Παναγιώτου, Ιστορικός, «Το πολιτικό καθεστώς Κύπρου και Νάξου στα χρόνια της Αραβοκρατίας: μέσα από Βυζαντινές και Αραβικές πηγές».
Κυριακή 18 Σεπτεμβρίου, Νίκος Βασιλόπουλος, Αρχιτέκτονας, «Η Λατινοκρατία στην Άνδρο. Από το τέλος της Βυζαντινής περιόδου έως τα χρόνια της Τουρκοκρατίας».
Δευτέρα 19 Σεπτεμβρίου, Μάριος Κατσουρός, Αρχιτέκτονας-Πολεοδόμος, «Δόμηση (νόμιμη και παράνομη) και το πόρισμα της Ναυπάκτου».
Σάββατο 24 Σεπτεμβρίου, Μαρία Αλιμπέρτη, «Η μνήμη της Λατινοκρατίας στη Νάξο. Η περίπτωση των Μελάνων».
                    
                                                               *******
                                      
«Η Χώρα της Νάξου»

Ο Ιστορικός Όμιλος Νάξου ΑΡΣόΣ σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών διοργανώνουν κύκλο ομιλιών με θέμα «Η Χώρα της Νάξου» στη μνήμη Γεωργίου Μελισσηνού και Ιωάννη Δέλλα Ρόκκα.                                                    

Ομιλητές


Δευτέρα 26 Σεπτεμβρίου, Δημήτρης Αθανασούλης, Προϊστάμενος Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, «Η νησίδα των μουσείων του Kάστρου της Χώρας Νάξου. Το νέο αρχαιολογικό πρόγραμμα της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων»
Τρίτη 27 Σεπτεμβρίου, Μαρίνα Κουμανούδη, Εντεταλμένη Ερευνήτρια ΙΙΕ/ΕΙΕ, «Το Κάστρο της Αξίας κατά τον ύστερο Μεσαίωνα».
Τετάρτη 28 Σεπτεμβρίου, Αγγελική Πανοπούλου, Κύρια Ερευνήτρια ΙΙΕ/ΕΙΕ, «Ο καθολικός πληθυσμός του Κάστρου της Νάξου: Συλλογικότητες, φιλανθρωπία και δημόσιες εκδηλώσεις (16ος-17ος αι.)».
Πέμπτη 29 Σεπτεμβρίου, Δημήτρης Δημητρόπουλος, Διευθυντής Ερευνών ΙΙΕ/ΕΙΕ, «Άνθρωποι και περιουσίες στο Κάστρο της Νάξου. Η μαρτυρία ενός κοινοτικού καταστίχου του έτους 1757».
Παρασκευή 30 Σεπτεμβρίου, Ηλίας Κολοβός, Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης, «Η Χώρα της Νάξου σύμφωνα με το οθωμανικό κατάστιχο του 1670»
                
*****

Σάββατο 1 Οκτωβρίου, Μαρία Δ. Μονδέλου, Ιστορικός, «Η Καθολική Εκκλησία στη Νάξο του 17ου αιώνα. Προοπτικές έρευνας των ανέκδοτων εκθέσεων των Λατίνων Αρχιεπισκόπων».
Σάββατο 8 Οκτωβρίου, Μαρία Παναγιωτίδη, Ομότιμη Καθηγήτρια Βυζαντινής Αρχαιολογίας, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, «Η βυζαντινή ζωγραφική κατά τη μέση βυζαντινή περίοδο (843 – 1204) ως πολιτισμική και κοινωνική μαρτυρία» και
Κυριακή 9 Οκτωβρίου, Μαρία Παναγιωτίδη, Ομότιμη Καθηγήτρια Βυζαντινής Αρχαιολογίας, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών - Δώρα Κωνσταντέλλου, Υποψήφια Διδάκτωρ Βυζαντινής Αρχαιολογίας, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, «Η Παναγία Πρωτόθρονη στο Χαλκί κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο. Η λειτουργία του μνημείου και η κοινωνία της εποχής».
Σάββατο 15 Οκτωβρίου, Θεμιστοκλής Μπιλής Αρχιτέκτων-Μηχανικός- Μαρία Μαγνήσαλη, «Μεταβυζαντινή Μοναστηριακή Αρχιτεκτονική της Νάξου. Η περιοχή του Σαγκρίου».
                                                                    
Συνεργασία Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου (Ακαδημίας Αθηνών)            
   
Σάββατο 5 Νοεμβρίου, Δρ. Ν. Ιωάννης Χατζάκης, Ερευνητής Β' βαθμ. Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου (Ακαδημίας Αθηνών), «Αγοραπωλησίες ακινήτων στο δικαιϊκό περιβάλλον της Νάξου του 16ου αιώνα».
Κυριακή 6 Νοεμβρίου, Δρ. Ν. Λυδία Παπαρρήγα, Διευθύντρια Ερευνών-Διευθύνουσα Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου (Ακαδημίας Αθηνών), «  ποιήσατε ὡς προστάζομεν ἐξ ἀποφάσεως». Ο εποπτικός ρόλος   των Δραγομάνων του Στόλου στις δικαστικές διαμάχες των Ναξίων».

Νάξος 28 Αυγούστου 2016

                                                              Κωνσταντίνος Αντ. Κατσουρός

Κύκλος ομιλιών «Η Χώρα της Νάξου»

Κύκλος ομιλιών
Η Χώρα της Νάξου

Οργάνωση
Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών
του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών
και
Ιστορικός Όμιλος Νάξου «ΑΡΣόΣ»
26-30 Σεπτεμβρίου 2016, Νάξος


Ομιλητές
Δευτέρα 26 Σεπτεμβρίου
Δημήτρης Αθανασούλης, Προϊστάμενος  Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων
Η νησίδα των μουσείων του κάστρου της Χώρας Νάξου. Το νέο αρχαιολογικό πρόγραμμα της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων

Τρίτη 27 Σεπτεμβρίου
Μαρίνα Κουμανούδη, Εντεταλμένη Ερευνήτρια ΙΙΕ/ΕΙΕ
Το Κάστρο της Αξίας κατά τον ύστερο Μεσαίωνα

Τετάρτη 28 Σεπτεμβρίου
Αγγελική Πανοπούλου, Κύρια Ερευνήτρια ΙΙΕ/ΕΙΕ
Ο καθολικός πληθυσμός του Κάστρου της Νάξου:
Συλλογικότητες, φιλανθρωπία και δημόσιες εκδηλώσεις (16ος-17ος αι.)

Πέμπτη 29 Σεπτεμβρίου
Δημήτρης Δημητρόπουλος, Διευθυντής Ερευνών ΙΙΕ/ΕΙΕ
Άνθρωποι και περιουσίες στο Κάστρο της Νάξου.
Η μαρτυρία ενός κοινοτικού καταστίχου του έτους 1757

Παρασκευή 30 Σεπτεμβρίου
Ηλίας Κολοβός, Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης
Η Χώρα της Νάξου σύμφωνα με το οθωμανικό κατάστιχο του 1670

2016: οκτακόσια χρόνια μετά …



Οκτακόσια χρόνια πριν, στα 1204, οι νησιωτικοί πληθυσμοί του Αιγαίου Πελάγους αποκόπηκαν οριστικά από το  κέντρο που τροφοδοτούσε και ανατροφοδοτούσε τους όρους παραγωγής και αναπαραγωγής της ζωής τους, την Κωνσταντινούπολη. Υποχρεώθηκαν, για 600 και πλέον χρόνια, να υποστούν την εγκαθίδρυση και διαμόρφωση ενός πρωτόγνωρου για την εποχή, στα 1200, εθνικού – σ’ ορισμένες περιπτώσεις πολυεθνικού -  και εκκλησιαστικού καθεστώτος, με διοικητικά, οικονομικά, κοινωνικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά ξένα προς τα δικά τους συνήθεια, που έγινε και έμεινε γνωστό στην ιστορία ως αποικιακό καθεστώς. Δεν πρόκειται για υπερβολή: για πρώτη φορά στην παγκόσμια ιστορία έλαβε χώρα, οργανώθηκε, ιδρύθηκε και διαμορφώθηκε αποικιακό καθεστώς στην καρδιά της Μεσογείου, στο Αιγαίο Πέλαγος, από τη μεγαλύτερη Τράπεζα της εποχής, την Βενετία και τους συμμάχους της!
    Το 2016 οι συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές για την ελληνική κοινωνία: ούτε καν οι «συνηθισμένες»! Το οικονομικό βρίσκεται σε αμφίρροπη σύγκρουση με το πολιτικό - και μέχρι τούτη την ώρα που γράφονται οι αράδες αυτές κερδίζει διαρκώς έδαφος! Το κοινωνικό γνωρίζει την αποσύνθεση σ’ όλες τις εκφάνσεις του. Το τοπικό έχει αφυδατωθεί! Το πολιτισμικό ευτελίζεται! Η Ιστορία αποδομείται!... Όλα αυτά τα είχαμε και τα έχουμε πίσω μας και δίπλα και μπροστά μας: ζούμε με αυτά, κοιμόμαστε και ξυπνάμε με αυτά, είναι ο καθημερινός μας εφιάλτης! Αυτή την δυσχερή κατάσταση δεν γνωρίζουμε ακόμα, ως κοινωνία, μετά από έξη χρόνια, με ποιο τρόπο να την αντιμετωπίσουμε!
    Όλα όσα ζήσαμε σε «μέτρα» και «μεταρρυθμίσεις» το 2015 συνεχίζονται με περισσή ζωηράδα και συνέπεια από τους κυβερνητικούς και την αντιπολίτευσή τους, στα 2016.  Επιβεβαιώνουν την επιβολή στην Ελληνική Πολιτεία μιας συντηρητικής λογικής και θεώρησης που αφορά την κοινωνία και την πολιτική, με τα χαρακτηριστικά της νεοφιλελεύθερης «επανάστασης», τόσο στα αριστερά όσο και στα δεξιά του πολιτικο-κοινωνικού και οικονομικού κατεστημένου: μιας επανάστασης που επιτίθεται εναντίον της κοινωνίας και απαιτεί από αυτήν την ίδια τη σάρκα της! Την εκμηδένιση και τον αφανισμό της! Το κέρδος για τις αγορές στην παγκοσμιοποιημένη κοινωνία δεν προέρχεται μόνον από την εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης αλλά, κυρίως, από την αποδόμηση, τον ευτελισμό και την αποσύνθεση των κοινωνιών! Ό,τι ακριβώς συμβαίνει έξη χρόνια με την Ελληνική κοινωνία.
    Δεν είναι λογικό, μετά από την μακραίωνη ιστορία χρεών και δανείων, δανειακών συμβάσεων, - ήδη από την εποχή της Επανάστασης του ’21 - να μην μπορούμε να καταλάβουμε ως κοινωνία  ότι στις συνθήκες και στους ληστρικούς όρους της σύναψης των δανείων βρίσκονται οι αιτίες των αλλεπάλληλων πτωχεύσεων του Ελληνικού κράτους του οποίου η πορεία σημαδεύεται από συνεχείς οικονομικές κρίσεις και εξαρτήσεις.  
    Δεν μπορούμε, για παράδειγμα, σε συνθήκες μνημονίων (δανειακών συμβάσεων), να συνεχίζουμε να πιστεύουμε ότι συντηρούσαμε ένα δυσβάσταχτο για την οικονομία κράτος, αναποτελεσματικό και αναξιόπιστο, πελατειακό, που λειτουργούσε περίπου σαν μόρφωμα σοβιετικού τύπου («τελευταία σοβιετία»). Και, το χειρότερο, να πιστεύουμε ότι σε συνθήκες δανειακών συμβάσεων αυτό το κράτος μπορεί να βελτιώσει τη λειτουργία του, να γίνει λειτουργικό, αξιόπιστο και αποτελεσματικό.    
    Δεν μπορούμε, για παράδειγμα, σε συνθήκες μνημονίων, να συνεχίζουμε να νομίζουμε ότι οι πολιτικές λιτότητας στοχεύουν στην εξυγίανση της οικονομίας του ελληνικού κόσμου από την εγκληματική σπατάλη των πλουτοπαραγωγικών πηγών του, από την εξωφρενική απαίτησή του να συντηρείται με πόρους που δεν ανταποκρίνονται στις παραγωγικές δυνατότητές του, από την άρνησή του να εκπληρώνει τις θεμελιώδεις υποχρεώσεις του, ως πολιτικό υποκείμενο, απέναντι στο κράτος του.
    Δεν μπορούμε, για παράδειγμα, σε συνθήκες μνημονίων να παραμένουμε αδρανείς και να εκλαμβάνουμε για «μεταρρυθμίσεις» τις πολιτικές υποβάθμισης και αποδόμησης του κόσμου της εργασίας και του παραγωγικού δυναμικού του κράτους.
    Δεν μπορούμε, για παράδειγμα, σε συνθήκες μνημονίων να συνεχίζουμε να πιστεύουμε στην «ικανότητα» των αγορών, να νομίζουμε ότι οι ιδιωτικοποιήσεις και άλλες συναφείς «πολιτικές» δράσεις στοχεύουν στην ανάπτυξη της ελληνικής κοινωνίας, όταν αυτή η κοινωνία, εξαιτίας αυτών των δανειακών συνθηκών, έχει οδηγηθεί στην οικονομική υποβάθμισή της, στην υποτίμηση των αξιών της και τελικά οδεύει στον αφανισμό της.
    Δεν μπορούμε ως κοινωνία και ως κράτος να συνεχίζουμε να πιστεύουμε, μετά από μια μεστή ιστορία δανειοληπτικών περιπετειών, ότι η λύση του προβλήματος της Ελληνικής κοινωνίας και του Ελληνικού κράτους βρίσκεται στα χέρια των «εταίρων» και «συμμάχων», της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των ΗΠΑ – ΔΝΤ, της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας.     
     Οι τελευταίες εξελίξεις που έλαβαν χώρα στη διάρκεια του Χειμώνα του 2016 και συνεχίζονται στην Χώρα μας εξαιτίας της αποδιάρθρωσης των κοινωνιών της Μέσης Ανατολής, κι όχι μόνον - Λαοί ξεριζώνονται, Κράτη και κοινωνίες αποδομούνται ενώ, από την άλλη, κράτη και ιδιώτες πλουτίζουν από το σύγχρονο δουλεμπόριο των νεοφιλελεύθερων κυβερνήσεων της Ευρώπης και των ΗΠΑ, - δεν επιτρέπουν εφησυχασμούς και αμφιταλαντεύσεις. Δεν αρκεί πλέον «να πάει καλά ο τουρισμός». Η επικράτηση στο Αιγαίο Πέλαγος της Γερμανικής πολιτικής με αιχμή του δόρατος την Τουρκία, η επιθετικότητα αυτής της τελευταίας, δεν μας επιτρέπουν να κοιμόμαστε αμέριμνοι. Ήδη οι συμφωνίες για την εκποίηση των αεροδρομίων επιβαρύνουν τις δυνατότητες κατάλληλων χειρισμών από την Ελληνική κυβέρνηση με επαρκή αποτελέσματα. Ήδη με την παρουσία του ΝΑΤΟ στο Αιγαίο – δήθεν για να περιμαζεύει τους έρημους, ενέργεια που παραβιάζει κατάφορα τις  καταστατικές του δεσμεύσεις – το μέγα της θαλάσσης Κράτος καταλύεται!!! όπως θα το έλεγε ο Θουκυδίδης, δηλαδή το Αιγαίο με τα νησιά! Ήδη προχωράμε στον διαμελισμό της Χώρας, με την εκχώρηση εμπραγμάτων δικαιωμάτων, με το καθεστώς της συνδιαχείρισης και της συγκυριαρχίας των παραγωγικών πόρων και δυνατοτήτων της Πατρίδας μας. Οι «πολιτικές» περί τον τουρισμό έχουν τεθεί υπό αίρεση. Τίθεται δηλαδή υπό αίρεση αυτή η παραγωγική δύναμη που αυτάρεσκα καλούν «βαριά βιομηχανία» και φορέας της είναι κυρίως τα νησιά. Οι Νησιώτες δεν έχουν την πολυτέλεια να περιμένουν άλλο!.....
    Τα νησιά οφείλουν να επιβιώσουν! Οι νησιώτες οφείλουν να ζήσουν! Και να ζήσουν ζωή ανθρώπινη, αξιοπρεπή, σε συνθήκες ασφάλειας και ευμάρειας. Οι νησιώτες είναι κτήτορες, με πλήρη εμπράγματα δικαιώματα, κάτοχοι και νομείς της γης, της θάλασσας, του αέρα, του υπεδάφους, του υποθαλάσσιου χώρου του Αιγαίου και του Ιονίου. Στην μακραίωνη πορεία των 600 αυτών χρόνων επιβίωσαν επειδή είχαν πλήρη γνώση της μικρής κλίμακας στα όρια της οποίας έπρεπε να εξασφαλίσουν την αυτάρκειά τους. Αλλά και επειδή γνώριζαν πολύ καλά το πόσο εκτεθειμένοι ήσαν, και το πόσο δυσχερείς ήταν οι σχέσεις τους, με και στα σύνορά τους.
    Οι νησιωτικές κοινωνίες, στο Αιγαίο και στο Ιόνιο, οφείλουν να αναλάβουν την ευθύνη να διαμορφώσουν πολιτικές που θα τις οδηγήσουν σε συνθήκες οικονομικής αλληλεγγύης και κοινωνικής αλληλοβοήθειας! Τα νησιά, περισσότερο στην Ανατολική Μεσόγειο, διατρέχουν καθημερινά κινδύνους εξαιτίας της πολιτικής της Τουρκίας, αλλά και της πολιτικής αστάθειας και κοινωνικής αποσύνθεσης στην Συρία, στο Λίβανο, στην Παλαιστίνη, στο Ισραήλ, στην Αίγυπτο, στην Λιβύη, ακόμα και πιο βαθιά, στην Αφρική, αλλά και στο Ιράκ, στο Ιράν, στο Αφγανιστάν: είναι τα νότια και ανατολικά σύνορα της Αιγαιακής Πολιτείας, της Ανατολικής Μεσογείου. Σ’ αυτά τα ανατολικά σύνορα κοινωνίες καταστρέφονται εκ βάθρων. Τα νησιά κινδυνεύουν από την τεράστια μετακίνηση πληθυσμών που προκαλούν κυρίως οι πολιτικές που εκπονούνται στα βόρειο-δυτικά σύνορά τους, στην Εσπερία, στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Απέναντι σ’ αυτές τις απειλές, τις ασύμμετρες απειλές, οι νησιωτικοί πληθυσμοί έχουν υποχρέωση να προστατευθούν!!!! Να λάβουν πρόνοιες για την προστασία του ήδη υπάρχοντος δημογραφικού δυναμικού, των παραγωγικών δυνατοτήτων τους, αλλά και να αυξήσουν τον πληθυσμό τους, να εξασφαλίσουν την οικονομική επάρκειά τους και να αναπτύξουν νέες παραγωγικές δυνατότητες και τεχνικές.  
    Οι νησιωτικοί πληθυσμοί της Μεσογείου οφείλουν να συνεργαστούν προκειμένου να συν-διαμορφώνουν και να λαμβάνουν από κοινού αποφάσεις πολιτικές για: την αγροτο-κτηνοτροφική παραγωγή και την αλιεία που θα συμβαδίζει και θα συνδυάζεται άμεσα με την πολιτική ελέγχου της ενέργειας: μόνον έτσι μπορούν να ανταπεξέλθουν στις πολιτικές της λιτότητας. Να λάβουν πρόνοιες: για την υγεία. Για την εκπαίδευση. Για τις μεταφορές, το περιβάλλον, φυσικό και δομημένο. Για την εκμετάλλευση της γης τους. Για τον τουρισμό, τη βιοτεχνία, την βιομηχανική παραγωγή όπου το επιτρέπει η δομή τους.
    Να αποκτήσουν και να λειτουργούν δικές τους αγορές, να καθιερώσουν εσωτερική επικοινωνία, δίκτυα αλληλεξαρτήσεων στην παραγωγή όπως τέθηκε προηγούμενα και δικαίωμα προτίμησης όσον αφορά την αγορά και την πώληση των προϊόντων τους. Δικαίωμα προτίμησης επίσης και όσον αφορά την εκποίηση της γης τους.
    Τα νησιά οφείλουν να σκεφτούν και να δράσουν σύμφωνα με τις ανάγκες των νησιωτών κατοίκων τους και τις αναγκαιότητες του Τόπου τους, που δεν είναι άλλος από την Μεσογειακή κοινωνία που βάλλεται ευθέως και πανταχόθεν από τον σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο μηδενισμό!.

 Απρίλης του 2016


                                                                           Κωνσταντίνος Αντ. Κατσουρός